অধ্যায়- 5 মৌলৰ পয্যায়বৃত্ত শ্রেণীবিভাজন (Periodic Classification Of Elements) পাঠটোৰ পাঠভিত্তিক প্রশ্নাৱলীৰ উত্তৰ

 

অধ্যায়- 5

মৌলৰ পয্যায়বৃত্ত শ্রেণীবিভাজন

(Periodic Classification Of Elements)

 

 

পাঠভিত্তিক প্রশ্নাৱলীৰ উত্তৰ

 

1. নিউলেণ্ডছ অষ্টকৰ স্তম্ভবোৰত ড’বাৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড আছিলনে? তুলনা কৰা আৰু বিচাৰি উলিওৱা।

উত্তৰঃ ডবাৰেইনাৰ ট্ৰায়াড আৰু নিউলেণ্ডৰ অষ্টকৰ মাজত কিছুমান সাদৃশ্য আছে। উদাহৰণ স্বৰূপে, Li, Na আৰু K মৌলই ট্রায়াড গঠন কৰে। যদি Li প্রথম মৌল হয় তেতিয়া অষ্টম মৌল হ’ব Na, আৰু Na ৰ পৰা অষ্টম মৌলটো হৈছে K ।  এনেদৰে ডবাৰেইনাৰৰ ট্রায়াড, নিউলেণ্ডৰ অষ্টকৰ বৰ্গত অন্তর্ভুক্তি কৰা হৈছে।

 

2. ড'বাৰেইনাৰৰ শ্রেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?

উত্তৰঃ ডবাৰেইনাৰ ট্ৰায়াডৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ হৈছে

 সেই সময়ত যিমানবোৰ মৌল আৱিষ্কৃত হৈছিল গোটেইবোৰ ট্ৰায়াডত অন্তর্ভুক্তি কৰা হোৱা নাছিল। উদাহৰণ স্বৰূপে, তিনিটা মৌল, যেনে— নাইট্ৰ'জেন (N), ফছফৰাছ (P) আৰু আৰ্চেনিক (As) ৰ ধৰ্মৰ মাজত সাদৃশ্য আছে। গতিকে ইহঁতক ট্রায়াডত অন্তর্ভুক্ত কৰিব লাগে। কিন্তু ফছফৰাছৰ পাৰমাণৱিক ভৰ (31.0u) নাইট্ৰ'জেন (N) আৰু আৰ্ছেনিকৰ (As) আণৱিক ভৰৰ গড়তকৈ কম। গতিকে এই তিনিটা মৌলৰ ধৰ্ম একে হোৱা সত্বেও ট্রায়াডত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নহ'ল।

 

3. নিউলেণ্ডৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?

উত্তৰঃ নিউলেণ্ডৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ হ’ল

 (i) অষ্টক সূত্ৰটো কেৱল কেলছিয়াম পর্যন্তহে প্রযোজ্য হোৱা পোৱা গৈছিল। কেলছিয়ামৰ পাছত অষ্টম মৌল একোটাৰ ধৰ্মবোৰ প্ৰথমটোৰে সৈতে একেধৰণৰ নাছিল।

  (ii) নিউলেণ্ডছে প্ৰকৃতিত কেৱল 56 টা মৌল থকা বুলিহে জানিছিল আৰু ভৱিষ্যতেও আৰু অধিক মৌল আৱিষ্কাৰ নহ'ব বুলিয়েই ধৰিছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী কালত অনেক নতুন মৌল আৱিষ্কাৰ হোৱাত এইবোৰৰ ধৰ্মবোৰ অষ্টক সূত্ৰৰ লগত খাপ খোৱা নাছিল।

 (iii)  নিউলেণ্ডছে তেওঁৰ তালিকাখনত মৌলবোৰ সজাওঁতে কেৱল একেটা স্থানতে দুটাকে মৌলক স্থান দিয়াই নহয় ধৰ্মৰ মিল নথকা কিছুমান মৌলকো একেটা স্তম্ভতে অন্তর্ভূক্তও কৰিছে।

 4. মেন্দেলিভৰ পয্যায়বৃত্ত তালিকাখন ব্যরহাৰ কৰি তলত দিয়া মৌল কেইটাৰ অক্সাইডৰ সংকেত নিৰ্নয় কৰা?

             K, C, Al, Si, Ba

 উত্তৰঃ

                         

মৌল	অক্সাইডৰ সংকেত
K	K2O
C	CO2
Al	Al2O3
Si	SiO2
Ba	BaO

 

5. গেলিয়ামৰ উপৰি আন কোনকেইটা মৌলৰ বাবে মৌলকেইটা আবিষ্কৃত হোৱাৰ পূৰ্বেই মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ তালিকাত  ঠাই ৰাখি থৈ গৈছিল? (যিকোনো দুটা)।

উত্তৰঃ গেলিয়াম (Ga) ৰ উপৰি সেই সময়ত আৱিষ্কাৰ নোহোৱা মৌল দুটা হৈছে— স্কেনডিয়াম (Sc) আৰু জাৰমেনিয়াম, (Ge) ।

 

6. মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাখন যুগুতাওঁতে মানি চলা নীতিবোৰ (Criteria) কি কি আছিল?

উত্তৰঃ  মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাখন যুগুতাওঁতে মানি চলা দুটা নীতি আছিল

(1) মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ, (2) হাইড্ৰাইড আৰু অক্সাইডৰ সংকেতৰ সাদৃশ্যতা। মেণ্ডেলিভে পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলবোৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ ঊৰ্দ্ধক্ৰমত সজ্জিত কৰিছিল। আনকি তেওঁ মৌলসমূহৰ ধৰ্মৰ ওপৰত এনেদৰে গুৰুত্ব দিছিল যে পাৰমাণৱিক ভৰৰ নিয়মিত সজ্জাকো উপেক্ষা কৰা হৈছিল।

 

7. সম্ভ্ৰান্ত গেছবোৰক এটা সুকীয়া বৰ্গত কিয় স্থান দিয়া হৈছে?

উত্তৰঃ  ছটা সম্ভ্রান্ত গেছ যেনে— He. Ne. Ar. Kr, Xe আৰু Rn হৈছে নিষ্ক্রিয় গেছ আৰু আমাৰ বায়ুমণ্ডলত এইবোৰ নিচেই কম মাত্ৰাত থাকে।সেইবাবে সম্ভ্ৰান্ত গেছবোৰক পৰ্য্যায়বৃত্ত তালিকাত এটা সুকীয়া বৰ্গত কিয় স্থান দিয়া হৈছে যাতে বেলেগ মৌলবোৰৰ সজ্জাৰ কোনো ক্রটি নহয়।

 

8. আধুনিক পর্যাবৃত্ত তালিকাই মেন্ডেলিভৰ পর্যাবৃত্ত তালিকাত থকা আঁসোৱাহবোৰ কি দৰে দূৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ আধুনিক পর্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলবোনক পৰমাণু ক্রমাংকৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত সজ্জিত কৰা হৈছিল। এনেদৰে আধুনিক পর্যাবৃত্ত তালিকাহ মেণ্ডেলিভব পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাৰ কিছুমান আসোৱাহ উলিয়াব পাৰিছিল।

 1. সমস্থানিকৰ স্থানঃ মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত সমস্থানিকৰ বাবে কোনো পৃথক স্থান নাই। কিন্তু আধুনিক পর্যাবৃত্ত তালিকাত সমস্থানিকৰ বাবে কোনো পৃথক স্থানৰ আৱশ্যক নাই, কাৰণ ইহঁতৰ পৰমাণু ক্রমাংক একে হয়।

 2. কিছুমান যুগ্ম মৌলৰ বাবে অসংগত অবস্থান : মেণ্ডেলিভৰ পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাত ক'বাল্টৰ পাৰমাণৱিক ভৰ নিকেলতকৈ অলপমান বেছি হোৱা সত্বেও ইয়াক নিকেলৰ আগত স্থান দিয়া হৈছে। কিন্তু আধুনিক পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাত ক'বাল্টক নিকেলৰ আগত স্থান দিয়াৰ কাৰণ হৈছে ক'বাল্টৰ পৰমাণু ক্রমাংক 27 আৰু নিকেলৰ পৰমাণু ক্ৰমাংক 28 )। তেনেদৰে Te (z =52) 1 (z =53) র আগত স্থান দিয়া হৈছে, Ar (z = 18) 4K (z =19) ব আগত স্থান দিয়া হৈছে।

 3. নতুন মৌলৰ আৱিষ্কাৰত বিফলতা : যিহেতু মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত মৌলৰ সৈতে পারমাণবিক ভৰ নিয়মিতভাবে বৰ্দ্ধিত নহয়, গতিকে যিকোনো দুই মৌলৰ মাজত কিমান নতুন মৌলব আৱিষ্কাৰ হ'ব পাৰে তাক ঠাৱৰ কৰিব নোৱাৰি। কিন্তু আধুনিক পর্যাবৃত্ত তালিকাত এই আসোৱাহখিনি নোহোৱা হৈছে, কাৰণ মৌলৰ পৰমাণু ক্রমাংক নিয়মিতভাৱে বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত ইচ্ছানুযায়ী নতুন মৌলৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা যায়।

 9. মেগনেছিয়ামৰ দৰে ৰাসায়নিক বিক্রিয়া দেখুৱাব বুলি ভবা দুটা মৌলৰ নাম লিখা। তোমাৰ এই বাচনিৰ ভিত্তি কি?

উত্তৰঃ Mg মৌলৰ বৰ্গত থকা আন দুটা মৌল হৈছে Be আৰু Ca। এই বাচনিৰ কাৰণ হৈছে ইহঁতৰ বহিতম ঘোলত এক সংখ্যক (2) ইলেকট্রন আছে।

 

10. নাম লিখা

(a) বহিৰতম কক্ষত এটাকৈ ইলেকট্রন থকা তিনিটা মৌলৰ।

উত্তৰ : Li (2.1), Na (2.8.1) আৰু K (2.8.8.1)।

(b) বহিৰতম কক্ষত দুটাকৈ ইলেকট্রন থকা দুটা মৌলৰ।

উত্তৰ : Be (2.2) আৰু Mg (2.8.2 )।

(c) পৰিপূৰ্ণ বহিৰতম কক্ষ থকা তিনিটা মৌলৰ।

উত্তৰ : He (2), Ne (2.8) আৰু Ar (2.8.8)।

 

11. (a) লিথিয়াম, ছডিয়াম, পটেছিয়াম—এই আটাইকেইটা ধাতু। ইহঁতে পানীৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰ'জেন গেছ মুক্ত কৰে। এই মৌলকেইটাৰ পৰমাণুত কিবা সাদৃশ্য আছেনে?

উত্তৰঃ মৌলবোৰৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাসবোৰ হ'ল—

Li —  2.1, Na —  2.8.1, K — 2.8.8.1  দেখা গ'ল যে প্রত্যেকটো মৌলৰ বহিৰ্তম কক্ষত থকা ইলেক্ট্রনৰ  সংখ্যা এক, গতিকে এইবোৰ মৌলৰ যোজ্যতা এক।

 

(b) হিলিয়াম এটা নিষ্ক্রিয় গেছ আৰু নিয়নো এটা প্রায় নিষ্ক্রিয় গেছ। ইহঁতৰ পৰমাণুবোৰৰ মাজত কি মিল থকা দেখা যায়?

উত্তৰঃ  (i) He আৰু Ne দুয়োটাৰে বহিৰ্তম খোলটো ইলেকট্রনেৰে পূৰ্ণ।

 

12. আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত থকা প্রথম দহোটা মৌলৰ ভিতৰত কোনকেইটা ধাতু?

 উত্তৰ : Li (2.1) আৰু Be (2.2) ধাতু । বাকী ৪টা মৌল অধাতু।

 

13. পয্যায়বৃত্ত তালিকাত স্হান বিবেচনা কৰি তলৰ মৌলকেইটাৰ কোনটো আটাইতকৈ বেছি ধাতবধৰ্মী হ’ব বুলি অনুমান কৰিবা ?

     Ga,Ge,As,Se

 

উত্তৰঃ  যিহেতু Be পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাত একেবাৰে বাঁওহাতে অৱস্থিত, গতিকে ইয়াৰ ধাতবীয় চৰিত্ৰ বেছি। বাকী মৌলবোৰ (Ga, Ge, As, Se) পৰ্য্যাবৃত্ত তালিকাত সোঁহাতে অৱস্থিত।